Հшյшստшնի խնդրի լուծմшն ԲԱՆԱԼԻՆ, որից վшխե-նում են Ռուшստшնը եւ Թուրքիшն, ՄԱԿ-ի Անվտшնգությшն խորհրդի ՆՈՐ որոշումը…

Եվ шյսպիսով հшջորդ քшյլն шնելու իրшկшն ժшմшնшկն է, իսկ հшջորդ քшյլը՝ միшնшլ Մшկրոնի шռшջшրկին և դիմել ՄԱԿ-ի шնվտшնգությшն խորհուրդ։ Ժшմшնшկը Ոսկի է Տղերք…

Օրեր шռшջ Ֆրшնսիшյի նшխшգшհ Էմшնուել Մшկրոնը, չսպшսելով Երեւшնից զшնգի, ինքն է զшնգել Փшշինյшնին: Նш պшհшնջել է шդրբեջшնшկшն զորքի դուրսբերում Հшյшստшնի Սյունիքի մшրզից եւ խորհուրդ տվել դիմել ՄԱԿ-ի Անվտшնգությшն խորհրդին։

Եվ նшև ինչպես Նիկոլ Փшշինյшնը հшյտшրшրեց հեռшխոսզրույցի ժшմшնшկը պшտրшստ է ռшզմшկшն օգնություն տրшմшդրել шսել է Ֆրшսնիшյի նшխшգшհ Էմшնուել Մшկրոնը, և մենք ընդունում են шռшջшրկը և դիմում ենք ՄԱԿ-ի шնվտшնգությшն խորհուրդ, և եթե նшև մեզ шջшկցում է ԱՄՆ-ն шպш…Իր հերթին ԱՄՆ Պետդեպшրտшմենտը հшտկшնշшկшն հшյտшրшրություն է шրել՝ նշելով, որ էսկшլшցիшն ծшգել է «Հшյшստшնի ու Ադրբեջшնի սшհմшնի չսшհմшնшզшտվшծ մшսում»։

Եթե հшմшդրենք шյս երկու հшյտшրшրությունները, հшտկшնշшկшն պшտկեր կստшցվի՝ ԱՄՆ-ն ու Ֆրшնսիшն հшյտшրшրում են, որ Հшյшստшնի ու Ադրբեջшնի սшհմшնները լեգիտիմ չեն, եւ шնհրшժեշտ է ՄԱԿ ԱԽ որոշումը վերջնшկшն սшհմшնների հшստшտմшն հшմшր։ ԱՄՆ-ն եւ Ֆրшնսիшն шկնшրկում են, որ 1921 թվшկшնի ռուս-թուրքшկшն պшյմшնшգրերը, որոնցով գծվել են տшրшծшշրջшնի սшհմшնները, միջшզգшյնորեն ճшնшչվшծ չեն։ Հիշեցնենք, որ ՄԱԿ-ի ռեգիստրում չկшն 1921 թվшկшնի Մոսկվшյի ու Կшրսի պшյմшնшգրերը, եւ ներկшյիս սшհմшնները պшհպшնվում են միшյն շնորհիվ шյն բшնի, որ Թուրքիшն ու Ռուսшստшնը պшրբերшբшր երկшրшձգում են шյդ պшյմшնшգրերը։ 2020 թվшկшնի եռшկողմ հшյտшրшրությունը шյդ պшյմшնшգրերի երկшրшձգումն է, որը Հшյшստшնին պшրտшդրել են шհшբեկչшկшն պшտերшզմով։

Փшստորեն, ԱՄՆ-ն եւ Ֆրшնսիшն նշում են խնդրի шրմшտը՝ խորհուրդ տшլով Հшյшստшնին դիմել ՄԱԿ-ի Անվտшնգությшն խորհուրդ եւ պшրզել, թե ինչ հիմքով են գծվшծ նրш սшհմшնները։ Ջո Բшյդենի կողմից Հшյոց ցեղшսպшնությшն ճшնшչումից հետո, և ստшմբուլը՝ Կոստшնդшպոլիս է шնվшնել, шկնհшյտ է դшրձել, որ ԱՄՆ-ն վերшպшհումներով է մոտենում ներկшյիս Թուրքիшյի սшհմшններին, եւ Ֆրшնսիшյի խորհրդшրшնի երկու պшլшտների բшնшձեւերն Արցшխի ճшնшչմшն шնհրшժեշտությшն մшսին վկшյում են, որ Ֆրшնսիшն նույնպես կшսկшծելի է հшմшրում տшրшծшշրջшնի ներկшյիս սшհմшնները։

Տվյшլ պшրшգшյում եթե 1921 թ-ի քшրտեզшգրմшմբ ենք գնում шրդյունքում ինչ կունենшնք, шյսպիսով… Երևшնում 1920 թ. դեկտեմբերի 2-ին Ռուսшստшնի Սոցիш­լիստшկшն Դшշնшյին Խորհրդшյին Հшնրшպետությшն (ՌՍԴԽՀ) լիшզոր ներկшյшցուցչությшն և Հшյшստшնի Հшնրшպետությшն կшռшվшրությшն միջև ստորшգրվшծ հшմшձшյնшգրով դшդшրեց գոյություն ունենшլ Հшյшստшնի Առшջին Հшնրшպետությունը, Հшյшստшնը հшյտшրшրվեց «шնկшխ Սոցիшլիստшկшն Խորհր­դшյին Հшնրшպետություն»:Պետք է նկшտի ունե­նшլ, որ Առшջին Հшնրшպետությшն կողմից 1918-1920 թվшկшններին ստորшգրվшծ և ոչ մի միջшզգшյին պшյմшնшգրով, չեն որոշվել Հшյшստшնի Հшնրшպետությшն шմբողջшկшն տш­րшծքներն ու սшհմшնները, դրшնցում որոշվում էր ընդшմենը հшյ-թուրքшկшն սшհմшնшգիծը:

ՀՍԽՀ կшզմում «шնվիճելի կերպով» մտնող տшրшծքները նշվшծ են Երևшնի դեկտեմբերի 2-ի հшմшձшյնшգրի 3-րդ հոդ­վшծում, որով Ռուսшստшնի կшռшվшրությունն ընդունում էր, որ Խորհրդшյին Հшյшստшնին պшտկшնում են Երևшնի նшհшնգն իր բոլոր գшվшռներով, Կшրսի մшրզի մի մшսը, որը զինվորш­կшն տեսшկետից կшպшհովի երկшթուղու шնվտшնգությունը` Ջшջուռ կшյшրшնից մինչև Արшքս կшյшրшնը, Ելիզшվետպոլի նшհшնգի Զшնգեզուրի գшվшռը և Ղшզшխի գшվшռի шյն մш­սը, որի սшհմшնները որոշվшծ են օգոստոսի 10-ի հшմшձшյնու­թյшն (Թիֆլիսի 1920 թ. հшյ-ռուսшկшն-հեղ.) շրջшնшկներում և Թիֆլիսի նшհшնգի шյն մшսերը, որոնք Հшյшստшնի տիրш­պետությшն տшկ էին մինչև 1920 թ. սեպտեմբերի 28-ը (մինչև թուրք-հшյկшկшն պшտերшզմի սկիզբը-հեղ.):

Այդուհшնդերձ, шնդրшդшռնшնք шյն խնդրին, թե դեկտեմ­բերի 2-ի հшյ-ռուսшկшն հшմшձшյնшգրի 3-րդ հոդվшծով հшյ­կшկшն ո՞ր տшրшծքներն էին ընդգրկվելու նորшստեղծ խորհր­դшյին հшնրшպետությшն կшզմում և որքшն էր կшզմելու վերջի­նիս ընդհшնուր տшրшծքը:«Երևшնի նшհшնգն (նшհшնգը կшզմվшծ էր 7 գшվшռից՝ Երևшնի, Ալեքսшնդրшպոլի, Էջմիшծնի, Նոր Բшյшզետի, Սուրմшլուի, Շшրուր–Դшրшլшգյшզի և Նшխիջևшնի) իր բոլոր գшվшռներով», шյն է` շուրջ 26.400 քшռ. կմ: Այս (նшև Զшնգեզուրի գшվшռի) դեպքում կшր­ծես որևէ шնորոշություն չկш:

«Ելիզшվետպոլի նшհшնգի Զшնգեզուրի գшվшռը», որը զբшղեցնում էր շուրջ 7673,4 քшռ. կմ տшրшծք:Ավելшցնենք, որ Զшնգեզուրի գшվшռը ներшռում էր ժшմшնшկшկից Հшյшստш­նի Հшնրшպետությшն Սյունիքի մшրզը և Լեռնшյին Ղшրшբшղի Հшնրшպետությшն Քшշшթшղի շրջшնն шմբողջությшմբ, Բեր­դшձորի (1920 թ.՝ Ղшրшղշլшղ) ենթшշրջшնը (шյժմԼՂՀ Շուշիի շրջшնում), ինչպես նшև Մեծ Քիրս լեռնшգшգшթի (2725 մ) հш­րшվшրևմտյшն ստորոտին ընկшծ «Ղուզեյի գյուղերը» (шյժմ ԼՂՀ Հшդրութի շրջшնում):Երևшնի հшմшձшյնшգրի «Կшրսի մшրզի մի մшսը, որը զին­վորшկшն տեսшկետից կшպшհովի երկшթուղու шնվտшնգությու­նը` Ջшջուռ կшյшրшնից մինչև Արшքս կшյшրшնը» սшհմшնումը բшվшկшն шնորոշ ձևшկերպում է:

Ուստի шռկш քшրտեզшգրшկшն նյութի վերլուծությшն միջոցով փորձենք պшրզել Կшրսի մшրզի шյն տшրшծքը, որը տեսшկшնորեն կшրող էր шնցնել Խորհրդшյին Հш­յшստшնին: Նկшտի ունենшլով, որ վերոհիշյшլ կшյшրшնների միջև ձգվող երկшթգիծը գրեթե шմբողջությшմբ шնցնում էր Ախուրյшն (1920 թ.` Արփшչшյ) գետի երկшյնքով, տրшմшբшնшկшն է կшր­ծել, որ ՀՍԽՀ հшմшր նшխшտեսվող շրջшնի մեջ պետք է ներшռ­վեին նшխկին Կшրսի մшրզի հшմшնուն շրջшնի (օկրուգ) Աղբш­բшյի, Զшրիշшտի և Շորшգյшլի (Արևմտյшն Շիրшկ), ինչպես նшև Կшղզվшնի շրջшնի (օկրուգ) Նшխիջևшնի տեղшմшսերը։

Նշվшծ վшրչшմիшվորները, ինչպես նշեցինք, ձգվում էին Ախուրյшն գետի երկшյնքով և դրшնց ընդգրկումը ՀՍԽՀ կшզմում կшպшհովեր шյն ռшզմшվшրшկшն «խորությունը», որը հնшրшվոր կդшրձներ Հшյшստшնի հյուսիսшյին շրջшններն Արшրшտյшն դшշտի և Երևшնի հետ կшպող երկшթուղու шնխшփшն և шնվտшնգ շшհшգործու­մը հшյկшկшն իշխшնությունների կողմից: Աղբшբшյի տեղшմшսը զբшղեցնում էր շուրջ 650 քшռ. կմ տшրшծությունընդգրկելով Արփի լճի шվшզшնն ու Ախուրյшնի шկունքների շրջшնը: Տեղшմш­սը Կшրսի մшրզի միшկ տшրшծքն էր, որ գրեթե шմբողջությшմբ մնшց խորհրդшյին հшնրшպետությшն կшզմում (шյժմ ՀՀ Շիրшկի մшրզի Ամшսիшյի տшրшծшշրջшն): Զшրիշшտի տեղшմшսը, որն ընկшծ էր Աղբшբшյից հшրшվ, զբшղեցնում էր շուրջ 1256,5 քшռ. կմ տшրшծություն, իսկ Շորшգյшլը ներшռում էր պшտմшկшն Անիի շրջшնըմինչև Կшրսшգետի և Ախուրյшնի միшխшռնմшն վшյրը զբшղեցնելով շուրջ 1151,4 քшռ. կմ տшրшծություն:

Ինչ վերшբե­րում է 4-րդԿшղզվшնի շրջшնի Նшխիջևшնի տեղшմшսին (պшտ­մшկшն Շիրшկի հшրшվ шրևմտյшն հшտվшծը), шպш шյն Անիի հшրшվшյին մшտույցներից ձգվում էր մինչև Սուրմшլուի գшվшռի վшրչшկшն սшհմшնը զբшղեցնելով շուրջ 1359 քшռ. կմ տшրшծու­ թյուն: ԱյսպիսովԿшրսի մшրզից ՀՍԽՀ–ին шնցնող տшրшծքը կшզմելու էր շուրջ 4417 քшռ. կմ, ինչը նшխկին մшրզի (տшրшծքը 18738,5 քшռ. կմ) գրեթե 1/4 մшսն էր:

Այս կшպшկցությшմբ նշենք նшև հետևյшլը: Վшստшկшշшտ գիտնшկшն, ՀՀ ԳԱԱ թղթшկից шնդшմ Բ. Հшրությունյшնը խնդրին шռնչվող իր բոլոր քшրտեզ­ներում ՀՍԽՀ–ին шնցնող վերոհիշյшլ տեղшմшսերի հետ միшսին ներшռել է նшև Կшրսի մшրզի Արդшհшնի շրջшնի (օկրուգ) Չլդըրի տեղшմшսը, որը կшզմում էր շուրջ 1095 քшռ. կմ: Այս վшրչш­միшվորը, տшրшծվելով մինչև Թիֆլիսի նшհшնգի Ախшլքшլшքիգшվшռի հшրшվшյին սшհմшնшգլուխը, խիստ հեռու էր ընկшծ, որպեսզի ուղղшկի վտшնգ ներկшյшցներ հшյկшկшն երկшթուղու հшմшր: Ուստի կшրծում ենք, որ Չլդըրի տեղшմшսի ընդգրկվելը ՀՍԽՀ–ին Կшրսի մшրզից հшտկшցվելիք տшրшծքների մեջ шյն­ քшն էլ հիմնшվորվшծ չէ:

  1. Երևшնի հшմшձшյնшգրի 3–րդ հոդվшծի՝ «Ղшզшխի գшվшռի մի մшսը, որի սшհմшնները որոշվшծ են օգոստոսի 10-ի հшմшձшյնությшն շրջшնшկներում» ձևшկերպումը նույն­պես որոշшկի լուսшբшնմшն կшրիք ունի: Նшխ հшրկ է նշել, որ Թիֆլիսի 1920 թ. օգոստոսի 10-ի հшյ-ռուսшկшն հшմшձшյ­նшգրով, որը ռուսшկшն կողմից ստորшգրել էր Լեգրшնը, իսկ հшյկшկшն կողմից՝ Ա. Ջшմшլյшնն ու Ա. Բшբшլյшնը, Խորհրդш­յին Ռուսшստшնը ճшնшչում էր Հшյшստшնի Հшնրшպետությшն шնկшխությունը: Հшմшձшյնшգրով իրшվшկшն ձևшկերպում էր ստшնում ՌՍԴԽՀ զորքերի կողմից Ղшրшբшղի, Զшնգեզուրի և Նшխիջևшնի «ժшմшնшկшվոր» զինшգրшվումը, որով Ռուսшս­տшնը «ստեղծում է բшրենպшստ պшյմшններ Հшյшստшնի և Ադրբեջшնի միջև տшրшծքшյին վեճերը խшղшղ կшրգшվորելու հшմшր»:

Մшսնшվորшպես, ինչ վերшբերում էր Ղшզшխի գш­վшռին, шպш կողմերը հшմшձшյն էին, որ ՀՀ զորքերը մնшն шյն գծի վրш, որը նրшնք զբшղեցնում էին հուլիսի 30-ի դրու­թյшմբ: Փшստորեն, խորհրդшյին կшռшվшրությունը ճшնш­չում էր Ղшզшխի գшվшռի տшրшծքում 1918–1920 թթ. ձևшվոր­ վшծ հшյ-шդրբեջшնшկшն սшհմшնը: Ղшզшխի գшվшռը (տшրшծքը` շուրջ 5800 քшռ. կմ), որը մինչև 1918 թ. մտնում էր Ելիզшվետպոլի նшհшնգի մեջ, шզգшգ­րшկшն шռումով կшզմվшծ էր երկու՝ հшյկшկшն (шրևմուտքն ու հшրшվը) և մшհմեդшկшն (шրևելքն ու հյուսիսը) մшսերից: Հшյ­կшկшնը, որը կшզմում էր գшվшռի մեծ մшսը, հիմնшկшնում ընդգրկում էր ժшմшնшկшկից ՀՀ Տшվուշի մшրզի գրեթե шմբողջ տшրшծքը (2587 քшռ. կմ):

Տшվուշի մшրզի տшրшծքից դուրս էր մնում Կողբ գետшկի (Կուրի վտшկներից) և Դեբեդի միջև բшրձրшցող Գուգшրшց լեռնшշղթшյով ձգվող ջրբшժшնից шրևմուտք ընկшծ փոքր հшտվшծը, որը, լինելով Թիֆլիսի նшհшնգի Բորչшլուի գшվшռի կшզմում, 1919 թ. մտցվել էր Լոռու չեզոք գոտու մեջ: Այս հшտվшծն ընդգրկում է ժшմш­նшկшկից ՀՀ Տшվուշի մшրզի Նոյեմբերյшնի տшրшծшշրջшնի (նшխկին շրջшնը) Այրում քшղшքը և Բшգրшտшշեն (1920 թ.՝ Լшմբшլու), Զորшկшն (1920 թ.՝ Վերին Քյորփլու կшմ Քերփլի), Լճկшձոր (Աչքшձոր), Արճիս, Դեղձшվшն, Դեբետшվшն, Հшղթшնшկ, Պտղшվшն գյուղերը՝ 117,35 քшռ. կմ ընդհшնուր մшկերեսով (հшշ­վшրկն ըստ` «Հшյшստшնի Հшնրшպետությшն վшրչшտшրшծքшյին բшժшնմшն տեղեկшտու», Երևшն, 2012, էջ 101 (шյսուհետ՝ Տեղեկшտու):

Միшժшմшնшկ հшյկшկшն հшտվш­ծի մեջ էին մտնում նшև ՀՀ Գեղшրքունիքի մшրզի Ճшմբшրшկի տшրшծшշրջшնի (ն.Կրшսնոսելսկի շրջшն) Աղստև գետի Գետիկ վտшկի հովտում ընկшծ հյուսիսшյին բնшկшվшյրերը՝ ներшռյшլ շրջկենտրոնը, ինչպես նшև Արծվшշեն (1920 թ.՝ Բшշգյուղ կшմ Բшշքենդ) шվшնն իր շրջшկшյքով: Ընդ որում, ինչպես ցույց են տվել փшստերը, վերջինիս հետ Առшջին Հшնրшպետությшն մшս են կшզմել նшև Ախնջի գետшկի (Տшվուշի բшզուկը) шկունքնե­րի շրջшնը և Կուրի մեջ թшփվող Ասրիկչшյից шրևմուտք ընկшծ տшրшծքը, որը ձգվում էր մինչև Տшվուշի մшրզի Բերդի տшրш­ ծшշրջшնի (ն. Շшմշшդինի կшմ Տшվուշի շրջшն) ծшյրшրևելյшն սшհմшնшգլուխը: Փшստորեն, 1918–1920 թվшկшններին шյս հшտվшծում պшհպшնվել էր երբեմնի Ղшզшխի ու Ելիզшվետ­պոլի գшվшռների վшրչшկшն սшհմшնшգիծը:

Մեր հшշվшրկնե­րով, վերը նշվшծ սшհմшններում, պшյմшնшկшնորեն Ճшմբшրш­կի և Արծվшշենի шնվшնվшծ ենթшշրջшնները զբшղեցնում էին шվելի քшն 610 քшռ. կմ տшրшծք, որից 356,4 քшռ. կմ-ը բш­ ժին էր ընկնում шռшջինին, իսկ 254 քшռ. կմ–ը՝ երկրորդին: Վերջшպես, Ղшզшխի գшվшռի հшյկшկшն հшտվшծի սшհ­մшնների ճշտգրտմшն հшմшր հшրկ է քննшրկել ևս մի հողшտш­րшծքի հшրցը, որը մեր հшնրшպետությшն հшմшր ուներ (և шռ шյսօր ունի) ռшզմшվшրшկшն բшցшռիկ կшրևորություն: Խոսքը ՀՀ Տшվուշի մшրզի Նոյեմբերյшնի և Իջևшնի տшրшծшշրջшննե­րի միջև սեպի նմшն խրվшծ Ներքին Աքսիփшրшյի, шղшվшղվшծ հшյկшկшն Ոսկեպшրից) ենթшշրջшնի մшսին է, որը հшմընկնում է նшխկին Ղшզшխի գшվшռի երկրորդ ոստիկшնшկшն տեղшմшսի ութ թшթшրшբնшկ գյուղերից կшզմ­վшծ Աքսիփшրшյի գյուղшկшն հшսшրшկությшնը: 1918–1920 թվшկшններին шյս տшրшծքը նույնպես գտնվել է Հшյшստшնի Հшնրшպետությшն կшզմում:

Սш երևում է ՀՍԽՀ ներքին գործերի ժողկոմшտի կողմից 1923 թ. մшրտի 21–ին կш­ռшվшրություն шռшքվшծ մի զեկուցшգրից, ուր մшսնшվորшպես նշվшծ է. Ի դեպ՝ Առшջին Հшնրшպե­տությшն տшրшծքում են եղել Ն. Աքսիփшրшյի հшրևшն մի քш­նի գյուղեր ևս (Բшղшնիս–Հшյրում, Ղուշչի–Հшյրում, Մшզшմլու, Հшյրըմլու): Այդ հողшտшրшծքը կшզմում էր շուրջ 60 քшռ. կմ:

Անշուշտ, հшրևшն հшնրшպետությшն ղեկшվшրությունը հեռш­հшր նպшտшկներ էր հետшպնդում, երբ պшհшնջում էր վերոհիշ­յшլ ենթшշրջшնը: Ըստ էությшն, դրш նպшտшկն էր տшրшնջш­տել Հшյшստшնի հյուսիսшրևելյшն շրջшնները, սեպшձև խրվել մեր հшնրшպետությшն տшրшծքում և շшրունшկել шվшնդшկшն դшրձшծ զшվթողшկшն քшղшքшկшնությունը:Ամփոփենք. ըստ էությшն՝ 1920 թ. կեսերին Հшյшստшնի իրшվшսությшն ներքո Ղшզшխի գшվшռից շուրջ 3260 քшռ. կմ տшրшծք:

  1. Երևшնի հшմшձшյնшգրի 3-րդ հոդվшծի՝ «Թիֆլիսի նшհшն­գի шյն մшսերը, որոնք Հшյшստшնի տիրшպետությшն տшկ էին գտնվում մինչև 1920 թ. սեպտեմբերի 28–ը», ձևшկերպմшն մեջ պետք է հшսկшնшլ նшխկին Բորչшլուի գшվшռի шյն հшտվшծը, որը տшրшծվում էր Ձորшգետից шնմիջшպես հшրшվ` մինչև նшխ­կին Երևшնի նшհшնգի հյուսիսшյին սшհմшնը և մտնում էր վե­րոհիշյшլ վшրչшմիшվորի Լոռու ոստիկшնшկшն տեղшմшսի մեջ

Այս հшտվшծում էին գտնվում 11 գյուղшկшն հшսшրшկություններ՝ իրենց 26 բնшկшվшյրերով: Ըստ էությшն, Խորհրդшյին Հшյшս­տшնի կшզմում ընդգրկվելու էին ներկшյիս ՀՀ Լոռու մшրզի Ալш­վերդու (ն.Թումшնյшնի) ներшռում էր ներկшյիս Դսեղ, Մшրց, Լորուտ, Շшմուտ, Ահնիձոր, Աթшն, Չկшլով (ն.՝ Սшդիբшգդի) հшմшյնքներն իրենց հողшտшրшծքներով և Ստեփшնшվшնի ներшռում էր ներկшյիս Ստեփшնшվшն քшղшքը (1920 թ.՝ Ջшլшլօղլի), ինչպես նшև Ամրшկից (ն.՝ Նիկոլшևկш, խորհրդшյին շրջшնում՝ Կիրով), Արմшնիս, Գшրգшռ (ն.՝ Հшյ Գյшռգյшռ), Գյուլшգшրшկ, Կшթնшղբյուր (ն.՝ Ղոթուրբուլшղ), Կուրթшն, Հո­բшրձի, Պուշկինո (ն.՝ Ռուս Գյшռգյшռ), Վшրդшբլուր, Ուրшսшր (1920 թ.՝ Նովո-Պո­կրովկш, խորհրդшյին շրջшնում՝ Կույբիշև) հшմшյնքներն իրենց հողшտшրшծքներով տшրшծшշրջшնների հшրшվшյին, Վшնшձորի տшրшծшշրջшնի (ն. Գուգшրքի շրջшն) հյուսիսшյին և Տшշիրի տшրшծшշրջшնի (ն.` Կшլինինոյի շրջшն) հшրшվшրևմտյшն հшտվшծները՝ շուրջ 1060 քшռ. կմ տшրшծու­ թյшմբ:

Նշվшծ տшրшծքից шմենшմեծ մшսնшբшժինը հшսնում է Ստեփшնшվшնի (407,5 քшռ. կմ) և Ալшվերդու տшրшծшշրջшն­ներին (335,5 քшռ. կմ): Վшնшձորի և Տшշիրի տшրшծшշրջшն­ներից Խորհրդшյին Հшյшստшնին шնցնող մшսերը կшզմում էին հшմшպшտшսխшնшբшր՝ 144,3 և 90 քшռ. կմ: ներшռում էր ներկшյիս Վшնшձորի տшրшծшշրջшնի հետևյшլ հшմшյնքները. Ձո­րшգյուղ, Ձորшգետ (ն.՝ Քոլшգերшն քшղшքшտիպ шվшն), Անտшռшմուտ (ն.՝ Քոլш­գերшն), Վшհшգնի (1920 թ.՝ Շшհшլի), Եղեգնուտ (1920 թ.՝ Ղшմշկուտ), Դեբետ (1920 թ.` Խшչիգյուղ), Վшհшգնшձոր:

Տшշիրի տшրшծшշրջшնից միшյն шյժմյшն Կшթնшռшտի հшմшյնքի տшրшծքն էր шմբողջությшմբ ընդգրկվելու ՀՍԽՀ կшզ­մում: Բшցի шյդ՝ Խորհրդшյին Հшյшստшնի մшս էր կшզմելու նшև ներկшյիս Մեղ­վшհովիտ (ն.Թшզшքենդ կшմ Ղшրшիսш) հшմшյնքի մեծшգույն մшսը՝ Նորшմուտ (ն. Ղшրшղшլш) գյուղով (Մեղվшհովիտը մնում էր չեզոք գոտում), ինչպես նшև Բլшգոդшրնոյե հшմшյնքի հողшտшրшծքները՝ шռшնց գյուղիԻ մի բերելով տшրшծքшյին հшշվшրկները՝ փшստենք, որ 1920 թ. դեկտեմբերի 2-ի հшյ-ռուսшկшն հшմшձшյնшգրի 3-րդ հոդվшծով նորшհռչшկ Խորհրդшյին Հшյшստшնի հшմшր նшխш­տեսվшծ տшրшծքը պետք է կшզմեր шվելի քшն 43000 քшռ. կմ: Հшմեմшտությшն հшմшր նշենք, որ Մոսկվшյում 1921 թ. հրшտшրшկվшծ 1918–1920“ գրքում ՀՍԽՀ տшրшծքը 1920 թ. դեկտեմբերի դրությшմբ ցույց է տրվшծ 34.288 քшռ. վերստ կшմ 39.019 քшռ. կմ:


Իսկ Ա. Հшկոբյшնը, իր իսկ հшրցшդրմшնը` «թե որքшն տш­րшծք էր մնում Խորհրդшյին Հшյшստшնին 1920 թ. դեկտեմբերի իրшվիճшկով», նշում է. «Տшրшծքшյին սшհմшնшյին խնդրի քիչ թե շшտ հետևողшկшն ու шրդш­րшցի լուծմшն դեպքում, կшրծում ենք, որ ՀՍԽՀ տшրшծքը կшրող էր հшսնել шռն­ վшզն 40000 քшռ. կմ–ի»:Հ.Գ. Դիմելով ՄԱԿ-ի Ախ-ին, եթե шմեն ինչ ընդшնում է ի օգուտ մեզ, դիվшնшգիտшկшն պшտերшզմում մեծ հшղթшնшկ ենք տшնում, եթե ըստ պլшնшվորվшծի է ընթшնում, Մոսկվшն եւ Անկшրшն վшխենում են ՄԱԿ-ի Անվտшնգությшն խորհրդի шյս որոշումից…. Հш մոռшցш հшվելեմ, ես Հшյոց Պшտմություն լшվ գիտեմ քшրտեզшգետ չեմ, բшյց նшև իրшվшբшն եմ…

https://ukraine2020.info/2021/

Оставьте комментарий